كلمهء 233 اين كلمه در بيان زوال النهار و زوال الليل ، و رابعة النهار و رابعة الليل است : دائره نصف النهار يكى از دوائر عظام است كه به دو قطب دائره عظيمه افق - كه يكى سمت رأس شخص ، و ديگرى سمت قدم او است - و نيز به دو قطب دائره عظيمه معدل النهار - كه دائره استواى سماوى است - مىگذرد . آن نقطه تقاطع دائره نصف النهار با دائره افق كه به قطب شمالى نزديكتر بود نقطه شمالى گويند ، و آن نقطه ديگر مقابل او را كه به قطب جنوبى نزديكتر بود نقطه جنوبى خوانند . و خط و اصل ميان اين دو نقطه را خط نصف النهار ، و خطّ زوال ، و خط جنوب و شمال گويند . و اين خط ، فصل مشترك بين سطح دائره نصف النهار و سطح دائره افق است . و همين خط زوال است كه چون مركز قرص شمس بدان رسد ، اول زوال - يعنى اول ظهر حقيقى - افقى است كه خط زوال در سطح آن افق تعيين شده است . ( درس 21 دروس هيئت و ديگر رشته‌هاى رياضى ، ص 61 و 62 ) . در روايت ، دائره نصف النهار تعبير به فلك و به حلقه شده است ؛ و رسيدن مركز قرص شمس به دائره نصف النهار به موافات ، و به وصول آن به خط زوال ، و وسط قبّه ، و وسط سماء ، و كبد سماء تعبير شده است چنان‌كه در كلمه سوم گفته‌ايم . هرگاه مركز قرص شمس در فوق افق به دائره نصف النهار رسد غايت ارتفاع شمس بود ، و روز در اكثر معموره به تقريب نصف شود لذا اين دائره را دائره نصف النهار گويند ؛ و هرگاه در تحت افق بدان رسد غايت انحطاط شمس بود ، و زمان شب به تقريب نصف شود . اين تنصيف زمان روز و شب بدين لحاظ روشن است كه قوس النهار عبارت از مدار طلوع مركز جرم شمس از افق تا غروب آن بوده باشد ، و قوس الليل عبارت از مدار غروب مركز جرم شمس از دائره افق تا طلوع آن‌كه بين الطلوعين جزء شب محسوب شود ، به تفصيلى كه در درس بيست و پنجم دروس هيئت بيان كرده‌ايم . ( ص 73 ) . و اگر بين الطلوعين جزء شب محسوب نشود بيان آن در پيش است .